Wat is de relevantie van inheemse kennis in de aanpak van de klimaatcrisis?

Het belang van lokale en Inheemse Kennis

Inheemse groepen hebben vaak een lange geschiedenis in het gebied waar zij wonen en zorgen voor hun levensonderhoud. Zowel Inheemse groepen als andere lokale bewoners – bijvoorbeeld lokale kleinschalige boeren, veehouders en vissers – hebben vaak veel gedetailleerde kennis van hun leefomgeving. Ze bouwen voort op kennis die van generatie op generatie doorgegeven wordt, en ontwikkelen die verder door middel van observaties, experimenten, en het delen van kennis met onder andere landbouwvoorlichters [1]. Daardoor begrijpen ze goed hoe veranderingen, zoals klimaatverandering, hun omgeving beïnvloeden. Voorbeelden zijn veranderingen in de bloeitijd van bepaalde gewassen, of het verdwijnen van sommige diersoorten. Daarbij kunnen ze vaak goed onderscheid maken tussen eenmalige gebeurtenissen – een plotselinge hagelbui die de fruitoogst verwoest – en meer algemene patronen – bijvoorbeeld verschuivingen in de start van het regenseizoen [2].

Deze kennis is belangrijk om de gevolgen van klimaatverandering op lokaal niveau beter te begrijpen. Grootschalige klimaatmodellen laten zien dat de aarde gemiddeld warmer wordt, maar deze opwarming is niet overal hetzelfde. In sommige gebieden in de wereld wordt het veel heter dan de gemiddelde opwarming, in andere gebieden lijkt de opwarming mee te vallen [3]. Dat betekent dat de invloed van klimaatverandering op bijvoorbeeld voedselproductie per gebied verschilt, en de aanpassingen die nodig zijn ook. Lokale en Inheemse kennis kan helpen om plaatselijke verschillen en hun oorzaken beter de begrijpen en draagt zo bij aan plaatselijke oplossingen. Ook als het gaat om het voorspellen van klimaatrampen zoals overstromingen en aardverschuivingen, laat onderzoek in Brazilië zien dat lokale en Inheemse kennis belangrijk is om risico’s beter te voorspellen [4]. Lokale oplossingen bestaan niet alleen uit aanpassingen in de landbouw of visserij. Het kan ook belangrijk zijn om de landrechten van lokale en Inheemse kustbewoners te versterken. Dit om te voorkomen dat zij plaats moeten maken voor nog meer hotels en andere bebouwing van de kust voor toerisme, waardoor natuurlijke bescherming tegen overstroming door duinen verdwijnt, zoals bleek uit hetzelfde onderzoek in Brazilië.

Leren over de Relatie tussen Mens en Natuur

Steeds meer wetenschappers en natuurbeschermers wijzen erop dat we veel kunnen leren van Inheemse volkeren over de diepe verbondenheid tussen mens en natuur. De scheiding tussen mens en natuur is een kunstmatige, en is nauw verbonden met de opkomst van het kapitalisme en kolonialisme. Natuur werd steeds meer gezien als iets waar geld aan viel te verdienen, bijvoorbeeld door het in te zetten als handelswaar – zoals door het delven van grondstoffen, of door bos te vervangen door plantages. Voor veel Inheemse volkeren is het idee van de mens als onderdeel van de natuur een belangrijk uitgangspunt van hun culturele, religieuze, sociale en economische praktijken, ook als ze wel meedoen aan de markteconomie door bijvoorbeeld de verkoop van landbouwgewassen [5]. Schade toebrengen aan andere soorten, betekent ook schade toebrengen aan de mens.

In deze tijd van een groeiende bewustwording van klimaatverandering en achteruitgang van de biodiversiteit, winnen begrippen als Pachamama, Moeder Aarde, aan populariteit, ook in het mondiale Noorden. Uit Europa komen steeds meer voorstellen om rechten te geven aan bijvoorbeeld rivieren en zeeën (https://www.ambassadevandenoordzee.nl), zoals bijvoorbeeld in Bolivia al het geval is. Ook natuurbeschermingsorganisaties vragen aandacht voor de Inheemse wereldbeelden, bestempelen Inheemse volkeren als de hoeders van biodiversiteit, en roepen op tot de bescherming van het leefgebied van Inheemse volkeren, als belangrijk instrument in de strijd voor de bescherming van biodiversiteit en tegen klimaatverandering (https://iucn.org/our-work/topic/indigenous-peoples). Dat klinkt als een terechte, zij het late, erkenning van de wereldbeelden van Inheemse groepen, maar deze erkenning is niet zonder risico’s [6]. Dezelfde (mondiale) economische processen die voor veel milieuschade hebben gezorgd, hebben ook veel schade toegebracht aan Inheemse groepen en lokale kleinschalige boeren, veehouders en vissers zelf. Zij verloren vaak hun leefgebied, of zagen hun gebied ernstig vervuild raken. Daardoor werden ze in een positie gedwongen waarin ze voor weinig geld moesten gaan werken, terwijl ze niet profiteerden van de winsten die gemaakt werden met het gebruik van hun natuurlijke hulpbronnen. Door hen vooral neer te zetten als klimaatbeschermers en biodiversiteitsbeschermers, levend in harmonie met de natuur, doen we geen recht aan het feit dat zij die natuur ook nodig hebben voor hun eigen levensonderhoud, en daarnaast misschien ook wel toegang willen tot goederen en diensten die hun levensstandaard kunnen verhogen. Ook gaan we voorbij aan het feit dat veel natuurbeschermingsgebieden in het mondiale Zuiden gecreëerd zijn door Inheemse en lokale groepen van hun land te verdrijven – en dat gebeurt nog steeds [7]. In plaats van natuurbescherming ‘uit te besteden’ aan Inheemse groepen, moeten we misschien juist in het mondiale Noorden leren om onze economieën natuur-inclusiever te maken en onze consumptiepatronen aan te passen [8].

Een ander risico heeft te maken met selectieve aandacht voor bepaalde (delen van) Inheemse groepen en hun kennis en wereldbeelden. Inheemse groepen die voor buitenstaanders duidelijk als zodanig herkenbaar zijn aan bijvoorbeeld kleding en gebruiken en in gebieden wonen met veel biodiversiteit, krijgen meer aandacht dan groepen die onderdeel zijn geworden van de hen omringende samenleving [9 ]. Het beschrijven van Inheemse groepen als ‘geboren natuurbeschermers’ kan ook stereotypering in de hand werken. Inheemse groepen worden tegenwoordig wel uitgenodigd voor grote internationale klimaatonderhandelingen en klimaatpanels, maar ze worden daar geacht met één stem te spreken; er is weinig aandacht voor diversiteit binnen de groepen [10]. De nadruk die op Inheemse groepen en hun leefomgeving wordt gelegd kan daarnaast ten koste gaan van de aandacht voor andere lokale boeren, veehouders en vissers die soms ook een heel lange geschiedenis hebben in bepaalde gebieden en eveneens lijden onder milieuschade en onteigening. Internationale organisaties hanteren specifieke definities van de term Inheems, en hoewel zelfidentificatie een steeds belangrijker criterium is geworden, kunnen deze definities soms leiden tot uitsluiting van bepaalde groepen die eveneens een diepe verbondenheid voelen met bepaalde gebieden [11]. Tenslotte bestaat er ook nog het gevaar van selectieve aandacht voor die onderdelen van Inheemse en lokale kennis die goed passen bij de wensen van natuurbeschermingsorganisaties en klimaatwetenschapers, waarbij andere kennis , of de wereldbeelden waar deze kennis onderdeel van zijn, genegeerd worden.

Wetenschap en Lokale en Inheemse Kennis

Steeds meer wetenschappers erkennen het belang van lokale en inheemse kennis. Ook internationale kennisinitiatieven zoals het Internationale Klimaatpanel (IPCC) en Intergovernmental science-policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) erkennen het belang van deze kennis. De roep om samenwerking tussen wetenschappers en lokale en inheemse groepen klinkt steeds luider. Die samenwerking is niet altijd even gemakkelijk. Dat heeft te maken met verschillen in de manier waarop wetenschappelijke en lokale kennis wordt ontwikkeld, en met verschillen in macht en aanzien.

Binnen de wetenschap bestaan ook verschillende methoden om gegevens te verzamelen en kennis te ontwikkelen. In sommige takken van de wetenschap worden bijvoorbeeld satellietgegevens bekeken om veranderingen in landgebruik als gevolg van klimaatverandering te bestuderen, en worden er computermodellen ontwikkeld om voorspellingen te doen over toekomstig landgebruik. In andere wetenschapsdisciplines worden historische documenten bestudeerd, of worden boeren geïnterviewd over de veranderingen die zij waarnemen en verwachten in de toekomst. Om met elkaar samen te kunnen werken, is het belangrijk dat wetenschappers uit verschillende disciplines elkaars taal leren begrijpen, de verschillende manieren waarop ze onderzoek doen, maar ook de verschillende vooronderstellingen op basis waarvan ze hun onderzoek doen [12]. Datzelfde geldt voor de samenwerking tussen wetenschappers en lokale en Inheemse groepen. Sommige vormen van lokale en Inheemse kennis zijn gebaseerd op ‘doen’, vissers moeten bijvoorbeeld de tijden waarop ze uitvaren en de plekken waar ze naar toe varen aanpassen, en dat zegt iets over veranderingen in de visstand. Die veranderingen merken zij op, en kunnen ze ook vaak wel verwoorden, maar ze gaan bijvoorbeeld niet op verschillende plekken vissen om de aantallen en soorten nauwkeurig bij te houden. Door deze verschillen werd lokale en inheemse kennis soms als minderwaardig gezien, als niet betrouwbaar. Het vertalen van de lokale waarnemingen naar gegevens die bijvoorbeeld in een computermodel ingevoerd kunnen worden is lastig. Een aantal jaren geleden ontwikkelden verschillende wetenschappers een manier die recht doet aan de verschillen, de zogenaamde Multi-evidence based benadering [1], oftewel het ‘verweven’ van verschillende soorten kennis. Volgens deze benadering wordt de wetenschap niet gebruikt om de juistheid van lokale en inheemse kennis te beoordelen – of andersom – maar wordt de kennis uit verschillende bronnen gebruikt om zo een meer gedetailleerd beeld te krijgen van bijvoorbeeld de invloed van klimaatverandering op de visstand. De verschillende ‘kennisontwikkelaars’ gaan met elkaar in gesprek, proberen met elkaar de kennis te vertalen, en bespreken met elkaar wat het combineren van die kennis ons kan leren over de invloed van klimaatverandering. Zo’n soort benadering zorgt voor meer gedetailleerdere kennis op, en doet ook recht aan het belang van alle partijen die bij het proces betrokken zijn, en voorkomt dat wetenschappers alleen maar lokaal kennis komen ‘halen’ zonder dat de lokale bevolking daar iets aan heeft [13].

Wat hierbij ook belangrijk is, is dat we door middel van deze benadering leren wat het belang van verschillende omstandigheden is. Niet alleen de fysieke leefomgeving, maar ook de sociale omgeving is belangrijk. Welke invloed heeft armoede op de mogelijkheden van kustbewoners om zich te wapenen tegen overstromingen? Wat is de invloed van grootschalige landonteigeningen voor bijvoorbeeld mijnbouw of palmolie op klimaatverandering en de mogelijkheden van lokale bewoners om zich daaraan aan te passen? Dat betekent dat we niet alleen lokale en Inheemse kennis als gelijkwaardig moeten behandelen, maar ook hun land-, waterrechten moeten respecteren, en aandacht dienen te besteden aan rechtvaardigheid en de naleving van mensenrechten [4] (Pereira et al. 2023).

Figuur 1: het verweven van verschillende soorten kennis (bron: Tengö et al. 2017 [1])