Moet ik mij persoonlijk schuldig voelen over klimaatverandering?

Emoties en klimaatverandering

De klimaatcrisis heeft niet alleen gevolgen voor de natuur [1], maar ook voor onze lichamelijke en geestelijke gezondheid [2,3]. Emoties spelen hierbij een belangrijke rol: veel mensen maken zich zorgen over klimaatverandering [4]. Zulke emoties ontstaan op basis van hoe we de situatie waarin we ons bevinden zien: We kunnen bijvoorbeeld boos zijn omdat we waarnemen dat de (in)actie van anderen tegen onze kernwaarden ingaat. Of angstig omdat we bang zijn voor de gevolgen en het gevoel hebben dat we weinig mogelijkheden hebben om de klimaatcrisis af te wenden. Of ons schuldig voelen over onze eigen bijdrage (of die van onze groep) aan het klimaatprobleem [5].

Schuld en schaamte zijn bekende emoties die sommigen voelen bij klimaatverandering - denk maar aan termen als vliegschaamte [6] die de afgelopen jaren opkwamen. Vaak lijkt het publieke debat rond schuld en schaamte te gaan over ons gedrag als consument: Wat eten we? Welke vervoermiddelen gebruiken we? Omdat gedragsverandering heel belangrijk is om klimaatverandering aan te pakken [1,7], is dit een belangrijk debat. Maar het debat gaat vaak niet over de enorme ongelijkheid in onze ecologische voetafdrukken: sommige mensen veroorzaken veel meer CO_² uitstoot dan anderen.

Maar waarom voelen we ons schuldig?

We voelen ons schuldig wanneer we ons realiseren dat ons gedrag, of dat van onze groep, niet voldoet aan onze morele standaarden [8]. Schuldgevoel kan dus gezien worden als een moreel kompas, en het kan ons motiveren om andere keuzes te maken, nu of in de toekomst [9,10].

De vraag of schuldgevoel bijdraagt aan milieuvriendelijker gedrag wordt vaak gesteld [9,10]. Voel je je schuldig over de schade die jij (of je groep) toebrengt? Dan ben je vaak (sneller) bereid om milieuschade te voorkomen of herstellen [5,9,11-14]. Maar een te groot schuldgevoel kan overweldigend zijn, vooral als je het idee hebt dat je niet eenvoudig kan handelen naar je overtuigingen, dan leidt het vaak niet tot milieuvriendelijker gedrag [9,15,16]. Focussen op gedrag dat je kan veranderen en verder kijken dan je rol als consument, kan helpen om met (overweldigende) schuldgevoelens om te gaan. Je kan je bijvoorbeeld met een groep inzetten voor lokale verandering, zoals meer plantaardig eten op je werk of school.

We hebben gedragsverandering nodig, maar sommigen moeten veel meer veranderen dan anderen

Het voorbeeld van de vliegschaamte laat zien hoe ongelijk zeer vervuilend gedrag is tussen verschillende groepen in onze samenleving. In het afgelopen jaar heeft de helft van de mensen in Nederland niet gevlogen, terwijl 25% van de vliegers ongeveer 75% van alle vluchten nam [17]. Het vaak gebruikte argument om te blijven vliegen omdat “iedereen het doet” als reactie op vliegschaamte reflecteert dus niet de werkelijkheid. En ongelijkheid in hoog uitstootgedrag gaat verder dan vliegen: De rijkste mensen stoten veel meer uit dan de armste mensen. Dit geldt zowel voor rijke en arme landen als geheel maar ook binnen een land [18]. Niet alleen is gedragsverandering van de hoge inkomensgroepen essentieel om klimaatdoelen te halen [19], deze groepen hebben ook meer middelen om hun gedrag te veranderen - bijvoorbeeld door hernieuwbare technologieën te adopteren [20]. Ze bekleden vaak ook invloedrijke posities in de samenleving, waardoor ze gedrag en systeemverandering kunnen beïnvloeden [21].

Figuur 1: De perceptie dat iedereen in Nederland veel vliegt klopt niet – veelvliegers zijn rijker, jonger, en hoger opgeleid. Nederlanders die drie of meer vliegreizen per jaar maken behoren tot de ‘veelvliegers’; dat zijn 13% van de inwoners van Nederland. Veelvliegers behoren vaak tot de hogere-inkomensgroepen, zijn jonger en hebben veel onderwijs genoten [17].

Wij zijn meer dan consumenten, we kunnen drijfveren voor verandering zijn

We zijn niet alleen consumenten, maar ook burgers - en als burgers kunnen we een actievere rol spelen in de democratische besluitvorming [22]. We kunnen bijvoorbeeld nadenken over bredere maatschappelijke veranderingen die nodig zijn, zoals het veranderen van wat als de norm wordt gezien [23,24]. Hier zou je kunnen denken aan wat als normaal wordt beschouwd: Met de trein in plaats van het vliegtuig reizen, of veganistische vleesvervangers aanbieden in plaats van vlees. Daarvoor kunnen we in groepen werken, om samen positieve verandering teweeg te brengen [25]. Hier helpt het om te kijken naar de groepen waar je deel van uitmaakt: Zijn er veranderingen mogelijk op ons werk, in onze buurt of stad die je belangrijk vindt en zijn er anderen met wie je kan samenwerken om deze verandering te maken? Op werk kan je pleiten voor meer plantaardig eten en in je stad voor beter openbaar vervoer. Zulke veranderingen zijn broodnodig omdat ze de barrières voor gedragsverandering afbouwen en helpen milieuvriendelijker gedrag de norm te maken. Dat is nodig voor gedragsverandering [26]. Denk bijvoorbeeld aan initiatieven om fossiele reclames in de openbare ruimtes te verbieden, zoals in Den Haag sinds dit jaar [27] – een verbod dat normen en conventies uitdaagt die het verbruik van fossiele brandstoffen wereldwijd stimuleren [24].

Een positieve invloed hebben op de mensen om ons heen

Omdat we sociale wezens zijn, kan wat we doen een positief effect hebben dat veel verder gaat dan alleen het verminderen van onze ecologische voetafdruk. Als we ons gedrag veranderen en daarover praten, kunnen we aan deze normverandering bijdragen [28]. Door onze eigen waarden te volgen en ons ernaar te gedragen, kunnen we dus “changemakers” worden binnen onze sociale netwerken. Reint Jan Renes, hoogleraar Psychologie voor Duurzame Steden aan de HvA roept dan ook op tot “doing good louder” [29]: Richt je op wat je kunt doen én zorg ervoor dat je anderen laat weten waarom (en hoe) je dit doet - want wat we doen beïnvloedt de mensen om ons heen.

Dus moeten we ons schuldig voelen over ons gedrag?

Schuldgevoelens kunnen een negatief effect hebben als zij ons verlammen omdat wij het gevoel hebben niet in lijn met onze waarden te kunnen handelen. Maar ze kunnen ook een positief effect hebben als wij ze als een motivator gebruiken om meer in lijn met onze waarden en normen te handelen. Trots zijn op het feit dat we handelen volgens onze overtuigingen is echter vaak een krachtigere motivator dan schuldgevoelens [30]. Hoewel onze verantwoordelijkheid om milieuvriendelijker te handelen sterk verschilt op basis van onze positie in de maatschappij [21], kunnen we allemaal ons steentje bijdragen door gedrag met een grote impact te verminderen én niet alleen te handelen als consumenten, maar ook als burgers en voorbeeldfiguren.