Het stille slachtoffer en langzaam geweld
Het zal niemand echt verbazen dat oorlog enorme gevolgen heeft voor het milieu. Het meest direct in de vorm van de vernietiging van omgeving en natuur [1]. Oorlog verstoort biodiversiteit, dierenpopulaties en natuurbehoud in het water, op het land, en in de lucht. Toch is er tot recentelijk zeer weinig aandacht geweest voor deze effecten. Het milieu wordt daarom het “stille slachtoffer” van oorlog genoemd: een minder zichtbare vorm van schade, terwijl oorlog grote gevolgen heeft voor mens, milieu en klimaat.
De voortdurende oorlog in Oekraïne lijkt hier voorzichtig wat verandering in te brengen. Voor deze oorlog hebben onderzoekers en beleidmakers de schade aan natuur en milieu zo precies mogelijk onderzocht en weergeven.
Figuur 1. Een kaart van Oekraïne met daarop de ecologische impact van de voortdurende oorlog [2].
Figuur 1 is een kaart waarop de effecten van deze oorlog op de natuurlijke omgeving te zien zijn. De kaart is gemaakt door internationale organisaties zoals het United Nations Environment Programme en de regering van Oekraïne. De grootte en kleur van cirkels en afbeeldingen op deze kaart laten het type schade en de omvang hiervan zien. Als je een gebied aanklinkt kan je bijvoorbeeld zien dat een benzinestation beschadigd is en olie lekt, dat er water vervuild is of dat er branden zijn geweest met mogelijk giftige dampen. De gevechten rondom kernreactoren krijgen met name veel aandacht in deze berichtgeving. Zo is de koeling rondom een reactor meerdere malen in gevaar geweest en verdere schade zou enorme gevolgen hebben voor mens en milieu.
Ook krijgt de ecologische dimensie van de oorlog in Gaza steeds meer aandacht in internationale media. De eerste 90 dagen van de oorlog ging gepaard met de uitstoot van 281,000 ton aan CO2. Dit kwam vooral door luchtbombardementen van het Israëlische leger. Ook laten satellietbeelden zien dat meer dan de helft van bosrijke gebieden en een groot aantal boerderijen zijn vernietigd [3]. De gevolgen voor de Palestijnen zijn niet te overzien en experts stellen dat Gaza “onleefbaar” is. De oorlog heeft voor een grote hoeveelheid afval gezorgd en stelt de lokale bevolking bloot aan giftige chemicaliën via water, lucht en aarde [4].
De kaart van Oekraïne en de getuigenissen uit Gaza zorgen ervoor dat de vergaande gevolgen van oorlog meer aandacht krijgen. Maar het is belangrijk om te weten dat de effecten van oorlog op het milieu veel groter zijn dan alleen deze zichtbare en directe schade. Denk bijvoorbeeld aan de gevolgen van vervuiling van de omgeving en de schade aan belangrijke infrastructuur zoals water-, (kern)energie- en afvalbeheersystemen. Deze lange termijn gevolgen noemen we ook wel “langzaam geweld” [5]. In een recente en uitgebreide rapportage bespreekt journalist Lynzy Billing de verschrikkelijke gevolgen van 20 jaar Amerikaanse militaire missies in Afghanistan [6]. Ze beschrijft hoe giftige stoffen die zijn vrijgekomen door bommen en militaire activiteiten nog steeds gevolgen hebben voor de gezondheid van de lokale bevolking. Een oorlog blijft zo slachtoffers maken, ook al wordt er niet meer gevochten.
Mede dankzij dit soort werk is er steeds meer aandacht voor de “rechten” van het milieu, zonder het menselijk lijden daardoor uit het oog te verliezen. Milieuvervuiling en aanverwante schade in conflict werden kortgeleden opgenomen in de klimaatagenda en besproken op de COP28 in 2023. Wellicht zouden VN-resoluties op z’n minst ook meer bewustzijn kunnen creëren voor de vergaande en lange termijn gevolgen van oorlog op mens en milieu.
Internationale samenwerking en militaire uitstoot
Oorlog en alle bijbehorende spanningen krijgen veel aandacht binnen internationale en nationale politiek. Regeringen en internationale instituties willen wapenstilstanden, of steunen juist een partij binnen een oorlog door wapens te leveren. Aan de andere kant zorgt oorlog ervoor dat internationale samenwerking op het gebied van klimaatverandering stokt. In plaats van dat regeringen samenwerken om het gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen, ligt de nadruk nu op nationale en Europese veiligheid.
De militaire uitstoot van broeikasgassen en de impact op het milieu is verreweg het hoogst tijdens oorlog. Zo schat de NATO zelf dat ongeveer 65% van hun uitstoot veroorzaakt wordt door de inzet van hun materieel en wapens. Het grootste gedeelte hiervan komt door straaljagers. Ook laat een rapport van het Amerikaanse Ministerie van Defensie zien dat de uitstoot van broeikasgassen doorgaans het hoogst is tijdens grootschalige militaire operaties, zoals de invasies in Irak en Afghanistan [7]. Het gaat hier niet alleen om de inzet en het gebruik van wapens. Zo is een flink deel van de totale uitstoot van CO2 in de oorlog in Gaza afkomstig van vrachttoestellen uit de VS, die wapens en benodigdheden leveren aan Israël [8].
Verschillende factoren maken de registratie van militaire uitstoot ingewikkeld. Eén daarvan is dat overheden niet verplicht zijn militaire uitstoot te registreren en te verantwoorden. Daar komt langzaam verandering in en steeds meer landen doen dit wel. Maar om de militaire uitstoot in kaart te brengen moet je ook kijken naar de productie en het transport van militair materiaal. In een uitgebreid rapport schatten onderzoekers de militaire uitstoot van broeikasgassen over de hele wereld op ongeveer 5,5% [9]. Onderzoekers en beleidsmakers pleiten voor internationale regelgeving om militaire emissies te berekenen en registreren. Overigens erkennen militaire leiders, bijvoorbeeld in de VS, Nederland en het VK, de realiteit van klimaatveranderingen en hun invloed daarop.